This artcle was published in DELO Newspaper (Saturday Release, Slovenia)and Letopis Porabskih Slovencev. Translation into "BSH - language" (Bosnian-Croatian-Serbian) was published in Album Magazine (Sarajevo).
Scroll down to English Summary.

Jože Kos Grabar:
O PROBLEMU IZJEDNAČAVANJA EVROPSKE UNIJE SA EVROPOM

U sredstvima masovne komunikacije u Sloveniji se zadnjih godina može primetiti sve više slučajeva izjednačavanja pojma "Evropska unija" sa pojmom "Evropa". Predstavnici Evropske unije, u mnogim svojim saopštenjima, već više godina rade to isto. Uz to, Evropska unija pridev "Evropsko…" upotrebljava kao sastavni deo naziva svojih institucija. Takva praksa saopštavanja i imenovanja je problematična i odnosi se na temu ideološki i politički uslovljenih značenjskih punjenja onih izraza, koji su prvenstveno namenjeni geografskom označavanju.

IZ ISTORIJE

Etimološki, reč "Evropa" nije razjašnjena, verovatno je semitskog i jugozapadno azijskog izvora. U starogrčkoj, odnosno helenskoj mitologiji su je upotrebljavali za imenovanje više različitih ženskih likova. Reč je bila, u sačuvanim istorijskim izvorima kao geografski pojam, prvi put zapisana u 6. veku pre nove ere i to kao oznaka za severoistočni kopneni deo Grčke. U narednim vekovima su je Heleni upotrebljavali za imenovanje Evrope kao kontinenta (za razliku od kontinenata Azije i Libije/Afrike) a takodje i još češće za imenovanje većeg dela one teritorije, koju mi danas nazivamo Balkansko poluostrvo ili skraćeno Balkan. Pojam "Evropa", koji je u antička vremena bio korišćen u kontekstima, koje bi mogli nazvati političkim ili kulturnim, se je po pravilu odnosio na Balkan. Heleni su već nekoliko vekova pre nove ere istočnu granicu evropskog kontinenta postavili na reku Don, na teritoriji današnje Ruske federacije.

Do prve karakteristične i široko prihvaćene ideološke, političke i kolektivno identitetne upotrebe reči "Evropa" je došlo u 14. i posebno u 15. veku. Tada su, zbog različitih interesa i drugih razloga, u nekim delovima (geografski) zapadne Evrope počeli izjednačavati i zamenjivati latinsko tj. papeško vodjeno "hrišćanstvo" odnosno "hristijanstvo" sa pojmom "Evropa". I reči (latinski) "hrišćanin" i "Europejac" su tada značile više manje isto, a iz njihove konotacije su bili isključeni pripadnici grčke (pravoslavne, istočne) crkve i naravno različiti nehrišćani, posebno pripadnici islamske veroispovesti. Ovi zadnji su u poznom srednjem veku, u latinsko hrišćanskom delu evropskog kontinenta čak bili sistematično stilizovani u prvoklasnog "Neprijatelja Evrope i Boga" (naime hrišćanskog), protiv kojih su Hristovi krstaši trebali da nemilosrdno vode sveti rat.

U kasnijim vekovima je došlo do novih značenjskih promena u korišćenju reči "Evropa". U prosvetiteljskom 18. veku su neki intelektualci "Evropu" (ili takodje "Uniju Evrope", "Evropsku državu", "Evropsku republiku" itd.) zamišljali kao (kon)federalnu državu sa istom verskom podlogom, običajima, načelima javnog prava i politike i sa istim izvorima privrede, posebno trgovine. Takva politička formacija i njoj pripadajuće društvo trebalo je da se jasno razlikuje od "manje razvijenih" društava i političkih formacija u Aziji, Africi i na drugim kontinentima.

Početkom 19. veka je kao posledica učestvovanja carske Rusije u napoleonovskim ratovima istočna granica evropskog kontinenta, sa reke Don bila pomerena na visoravan Ural. Takvo geografsko ograničavanje Evrope je i danas široko prihvaćeno, uz to da geografi Evropu pojmuju kao manji, zapadni deo velike evroazijske kopnene celine.

U vreme Drugog svetskog rata i u deceniji pre njega je ideološko pojmovanje "Evrope" kod nacista bilo oštro i krvavo nastrojeno protiv Jevreja, Roma, većine slovensko govorećih naroda, "azijatskih varvara", boljševika… , a u tom pojmovanju je "Evropi" bila dodeljena uloga gospodara u odnosu prema "Aziji" i "Africi". Izrečeno se takodje odražava u delu političko programske izjave Ante Pavelića, vodje profašistične Nezavisne države Hrvatske (NDH) iz 1941. godine: "…hrvatska evropska životna orijentacija (i u skladu s tim suprotnost orijentalnim, panslovenskim, balkanskim, boljševičkim nanosima, usko povezanim sa jugoslovenstvom)…".

Jedan od pobednika u Drugom svetskom ratu, britanski ministarski predsednik Winston Churchill (engl. "pobednički-kamen (sa) crkvenog-grebena"), se je kao nacisti i njihovi podanici zalagao "za Evropu", ali je taj pojam povezivao sa drugačijom sadržinom. Po njegovom mišljenju iz 1947. godine je pojam "Evropa" i politički cilj u vezi sa njim u bliskoj vezi sa "najvećim stvarima: Sloboda, Pravda, Čast, Dužnost, Milost, Nada."

Upadljiva karakteristika ideoloških i političkih tj. negeografskih upotreba reči "Evropa" kroz istoriju, od kasnog srednjeg veka do danas, je isključivanje izabranih društvenih entiteta iz njene predpostavljene sadržine i oblikovanje "spontanom razumevanju" namenjene "Evrope" kao formacije koja je suprotna nečemu ili nekom drugom. U "evropskom" umu mnogih Slovenaca koji danas sami sebe shvataju ili bi hteli da shvataju kao "novopečene Zapadnjake" je uloga tog drugog "spontano" dodeljena tzv. Balkanu. Svakako treba reći da, što se toga (i još mnogo čega drugog) tiče, Slovenci takvog tipa nisu originalni - pa ne zbog mogućeg ugledanja na pre citirani deo izjave Ante Pavelića, vodje ustaša i prototipnog "Evropejca" iz ubijačkog projekta fašističko-nacističkog "preporoda Evrope". Umišljena slika "Balkana" (na turskom: "planinski venac") kao područja "plesa pasa" (latinizirano: "bal canis") je naime v zapadnoj Evropi ideološki izgradjivana već više vekova, a posebno u poslednjem. Opšte negativno stigmatizovana slika "KAN-i-BAL-a" sa područja izmedju Jadranskog, Egejskog i Crnog mora je kao iskrivljeno konstruisan prototipni suprotni pol ugradjena u temelje onog što bi trebalo da bude (uzdižući sama sebe) "evropska civilizacija".

EVROPA I EVROPSKOST ISPOD EVROPSKE UNIJE

Dandanašnje izjednačavanje pojma "Evropska unija" sa pojmom "Evropa" u svetlu gore izrečenog, (ne)posredno saopštava pre svega to, da sve ono što je unutar kontinenta Evrope a istovremeno izvan okvira Evropske unije, ne bi trebalo da bude "Evropa" odnosno deo nje ili ne bi trebalo da bude "evropsko". Takav neprihvatljiv redukcionizam u povezanosti sa drugim porukama u okviru kojih je pojam "Evropska unija" (EU) izjednačen odnosno zamenjen sa pojmom "Evropa", donosi sledeće, više ili manje sračunate značenjske efekte:
- na evropskom kontinentu su neke države, kulture, jezici, vrednosti itd. "evropske" a druge "ne-evropske" ili su barem jedne "više evropske" a druge "manje evropske";
- na evropskom kontinentu su odnosi izmedju članova onog što tvori imaginarni ideološki, kulturni itd. entitet "Evropu", hijerarhični i vrednosno neizjednačeni (a to je samo jedan korak od usiljenog ili dobrovoljnog podredjivanja jednih subjekata u odnosu na druge u takvoj "Evropi", i posebno u praksama koje su izvedene iz nje);
- teme u vezi sa EU i državama koje su članice EU su vrednije i samim tim privlačnije, atraktivnije od tema vezanih za one evropske države koje (još) nisu članice EU (npr. Češka, Island, Litvanija, Norveška, Slovenija, Švajcarska, Ukrajina, Makedonija…);
- "Evropa" (čitaj: EU) kao projektovana ideološka, politička, privredna, kulturna… tvorevina s kraja 20. i početka 21. veka može biti samo nešto što nastaje pod palicom (društvene elite) najmoćnijih zapadnoevropskih država koje su članice EU; ostalim (geografsko) takodje evropskim državama, narodima i etničnim grupama je u procesu tog nastajanja dodeljena podredjena uloga ili su iz njega jednostavno isključene;
- upotreba, na prvi pogled neutralnog, izraza "jugoistočna Evropa" kao naziva za teritoriju država na području Balkanskog poluostrva posredno ubedjuje u to da bi geografsko (i neko drugo) središte "Evrope" trebalo da bude tamo gde su Brisel, Strazbur i njima bliže zapadnoevropske metropole; ako uzmemo u obzir da je geografsko koordinatno središte evropskog kontinenta u Belorusiji, vidimo da je pravilno da se teritorije država na području Balkanskog poluostrva naziva "južna" i ne "jugoistočna Evropa".

Štošta od gore navedenog je posredno dato preko upotrebe prideva "Evropsko …" u primerima kada se taj pridev ne odnosi na Evropu kao kontinent već na nešto u vezi sa EU, kao političkom i privrednom formacijom (npr. "Evropski parlament", "Evropska komisija", "Evropska monetarna unija"...).

EVRO(pska u)NIJA NIJE EVROPA

U poluprikrivenoj igri društvenog komuniciranja i gore opisanih značenja, je reči "Evropa" dodeljena uloga glavne glumice. Upravo zato se baš pri toj reči treba potruditi i skinuti maske koje joj kroz istoriju stalno iznova stavljaju takvi i onakvi ideološki i politički režiseri. Danas to možemo učiniti jednostavno već na taj način, da to što označavamo pojmom "Evropska unija" ne imenujemo "Evropa" i ne razumemo kao "jedino evropsko".

Za sve one kojima se ime "Evropska unija" odnosno "Evropski savez" čini predugačko ili na koji god način neprikladno za izgovaranje i pisanje, dole podpisani predlaže upotrebu odgovarajuće skraćenice. Ako im skraćenica "EU" odnosno "ES" ne odgovara, mogu upotrebiti skraćenicu "EVRONIJA" (EVROpska uNIJA). Isto važi i za pridevsku upotrebu te reči ("Evronijsko" umesto "Evropsko"). Neka reči "Evropa" i "Evropsko" budu namenjene označavanju onog, što pripada svemu onom što se prostire na evropskom kontinentu, od Urala do Atlantika, od Nordkapa do Krita. Okupacija i redakcija značenja izabranih reči za preračunate ciljeve je pokazatelj okupacione strategije onih, koji za ostvarivanje svojih interesa uz pomoć svojih podanika prvo podrede naše zajedničke i opšte pojmovane stare pojmove.

Literatura za većinu navoda u gornjem delu IZ ISTORIJE:

- Hay, Denys: Evropa: rojstvo ideje. Znanstveno in publicistično središče, Ljubljana, 1995. (naslov u prevodu: Evropa: rodjenje ideje)
- Kuzmanić, Tonči: Tri Evrope in pol. Revija 2000, št. 135-136, Ljubljana, 2001. (naslov u prevodu: Tri i po Evrope)
- Mastnak Tomaž: Mit o Evropi: udomačevanje posilstva. Filozofski vestnik, letnik XXII, št. 1, Ljubljana, 2001. (naslov u prevodu: Mit o Evropi: odomaćivanje silovanja)
- Mastnak Tomaž: Balkanska Evropa. Revija 2000, št. 135-136, Ljubljana, 2001.
- Mastnak Tomaž: Evropa: med evolucijo in evtanazijo. SH Zavod za založniško dejavnost, Ljubljana, 1998. (naslov u prevodu: Evropa: izmedju evolucije i eutanazije)
- Muzej narodne osvoboditve (Muzej nacionalnog oslobodjenja) Maribor: arhivska gradja iz vremena Drugog svetskog rata.

Maribor, Slovenija, maj 2003
Prevod iz slovenačkog: Lana Zdravković, april 2004

English Summary:
Jože Kos Grabar: THE PROBLEM OF NON-DISTINGUISHING BETWEEN 'EU' AND 'EUROPE'

A lot of mass media in Slovenia and Europe are spreading (indirect) opinion that a word 'EU' means the same as a word 'Europe'. There are mainly ideological reasons for such an opinion which were built through last seven centuries of problematical use of the word 'Europe' in the west part of the European continent. Excluding the countries of the east part of this continent from the meaning of the word 'Europe' is the result of the ideological orientation which treat these countries and their cultures as less valuable comparing to the countries in the west part of the continent. One of important results of such a treatment is (indirect) suggestion that these countries should be subordinated to the west-european countries and their political structures (EU).

Maribor, Slovenia, 10th of July 2005